Recente Projecten

Van Atelier Jacob Jordaens naar Jacob Jordaens en atelier: het verhaal van de Aanbidding der Koningen

maandag 16 jan 2017

Jacob Jordaens, Aanbidding der Koningen, ca 1650, olieverf op doek, particuliere collectie

Dit schilderij werd in 2014 in sterk vervuilde toestand bij Sotheby’s in Londen ter veiling aangeboden – het was voor het laatst in 1936 op de markt geweest (https://rkd.nl/nl/explore/images/record?query=jacob+jordaens&start=49). Nadat het werk door een particuliere verzamelaar in Nederland was aangekocht, werd het toevertrouwd aan Catherine van Herck in Antwerpen, om het te laten reinigen en restaureren. De keuze voor haar had te maken met haar grote ervaring ten aanzien van Jacob Jordaens, vooral in de voorbereiding van de tentoonstelling ‘Jordaens 1593-1678, La gloire d’Anvers’ die in het Petit Palais in Parijs eind 2013 en begin 2014 werd gehouden (http://www.petitpalais.paris.fr/expositions/jordaens-1593-1678).

Dit was de eerste overzichtstentoonstelling van het werk van Jacob Jordaens in Frankrijk. Tot dan toe had de schilder er in de schaduw gestaan van zijn grote voorganger Rubens. Immers, die laatste had voor Catharina de Medici gewerkt en dat kon van Jordaens niet gezegd worden, in tegenstelling tot veel van zijn collega’s maakte hij nooit de reis naar Italië. Daarbij was er nog een ander ernstig probleem ten aanzien van deze kunstenaar: in 1650 ging hij over naar het protestantisme, waardoor zijn - veelal immense - religieuze composities verweesd achterbleven in de kunstgeschiedenis. Kunsthistorici konden er duidelijk niet mee uit de voeten, zodat zij zich van de weeromstuit maar op de humoristische kant van de kunstenaar geworpen hebben. Jordaens was namelijk ook de maker van genre-achtige, bijna banale volkse taferelen, stukken waarover gelachen mocht en zelfs moest worden, met populaire onderwerpen als ‘Soo d’ouden songen, so piepen de jongen’.

Jacob Jordaens, Soo d' ouden songen, soo piepen de jongen, 1638, olieverf op doek, KMSK Antwerpen

Maar zoals de Franse kunstenaar en kunstcriticus Roger de Piles (1635-1709) al schreef, dreef Jordaens na de dood van Rubens in 1640 het grootste en succesvolste atelier in Antwerpen. Gespecialiseerd in het verwerken van grote opdrachten, was zijn atelier blijkbaar zo efficiënt georganiseerd dat vele varianten van een thema tegelijkertijd werden uitgewerkt en aan de markt werden aangeboden. Ook werden formaten vergroot om aan een bepaalde vraag snel te kunnen voldoen.

Deze Aanbidding der Koningen is waarschijnlijk een schilderij dat als variant van het thema werd gemaakt en wellicht in het atelier is achtergebleven. Misschien was het ooit op paneel geschilderd en werd het pas later op doek overgezet. In ieder geval is het een volledig zelfstandige compositie, met de karakteristieke bewegelijkheid in de mantels en in de gezichten en ook in de stapeling van de figuren aan de randen. Ditzelfde is te zien in de interpretatie van het onderwerp in het museum in Cherbourg, in 2013/14 in Parijs tentoongesteld, en ook in die in de kathedraal in Sevilla.

Jacob Jordaens, Aanbidding der Koningen, olieverf op paneel, Musée Thomas Henry, Cherbourg

Jacob Jordaens, Aanbidding der Koningen, olieverf op paneel, Catedral de Sevilla

Het religieuze werk van Jacob Jordaens is in Nederland niet erg bekend. Eerder wordt Jordaens hier geassocieerd met allegorische onderwerpen, zoals de Triomf van stadhouder Frederik Hendrik in de Oranjezaal in Huis ten Bosch (https://www.koninklijkhuis.nl/foto-en-video/koninklijk-huisarchief/oranjezaal/oostwand-triomfator), en De Gerechtigheid, in 1663 vervaardigd voor het stadhuis in Hulst.

Jacob Jordaens, De Gerechtigheid, 1663, stadhuis Hulst

Daarom is het goed dat deze Aanbidding nu in Enschede is, waar het werk in 2015 werd geëxposeerd tijdens de tentoonstelling De Nieuwe Smaak in het Rijksmuseum Twenthe (zie ook Marina Aarts, Over Smaak! Smaakontwikkeling en smaakmakers http://www.marina-aarts.com/8/recente-projecten/?id=334#.WH3OrZIZx8M).