Marktberichten

De Londense veilingweek: een analyse van de markt - zomer 2013

woensdag 14 aug 2013

In het najaar van 2009 vond in The National Gallery in Londen een belangrijke tentoonstelling van Spaanse 17e-eeuwse schilderijen en sculpturen plaats, die onder de titel 'The Sacred made Real' aandacht vroeg voor de levensechtheid van de getoonde werken.

Vooral de gepolychromeerde sculpturen door Juan de Mesa (1583-1627), Pedro de Mena (1628-1688) en Jose de Mora (1642-1724) - kunstenaars van wie toen vrijwel niemand had gehoord - maakten vanwege hun bijna choquerend naturalisme op menigeen destijds een verpletterende indruk (afbeelding 1). Een dergelijk hyperrealisme hadden we tot dan toe alleen nog maar in de hedendaagse kunst gezien (afbeelding 2).

Afbeelding 1: Pedro de Mena, Boetvaardige Maria Magdalena, 171 cm hoog, Prado Madrid (www.museodelprado.es/)

Afbeelding 2: Ron Mueck, Mask II, 2001/2, collectie Anthony d’ Offay (http://pictify.com/183670/ron-mueck)

In alle gevallen ging het hier om objecten van devotie; objecten dus, die de gelovigen zouden moeten aanzetten tot spiritualiteit en gebed. Daarbij wilden de tentoonstellingsmakers van destijds niet alleen laten zien dat dit naturalisme de religieuze functie diende - de gelovige werd op de meest indringende wijze met het Heilige geconfronteerd -, maar dat dit super naturalisme vooral ook het werk was van schilders, die in de diverse ateliers voor beeldhouwkunst werkzaam waren. Zij wekten door middel van hun duizelingwekkende technische kunnen de beelden ‘tot leven’ en maakten daarbij niet alleen gebruik van schilderkunstige middelen, maar ook van de implantering van echt haar voor oogwimpers en wenkbrauwen, van ivoor voor de tanden en van glas voor ogen en tranen.

Aan de markt komen deze devotionele 17e-eeuwse Spaanse beeldhouwwerken tot nu toe nog maar zelden en dus was de veiling van het beeld van de Mater Dolorosa toegeschreven aan de omgeving van Pedro de Mena uit een Spaanse privé verzameling (afbeelding 3) een gebeurtenis om in te gaten te houden. Getaxeerd op £20.000-30.000, werd het beeld uiteindelijk voor een bedrag van £164.500 inclusief opgeld verkocht.

Afbeelding 3: Pedro de Mena (toegeschreven), Mater Dolorosa, 40 cm hoog; lot 99, veiling European Sculpture and Works of Art, Sotheby’s Londen, 2 July 2013

Een dag later werd in de avondveiling van schilderijen door Oude Meesters El Greco’s schilderij van de Heilige Dominicus in gebed uit de verzameling Rau (afbeelding 4, nog niet beschikbaar) voor het recordbedrag van £810.000 aan een anonieme koper toegeslagen. Helemaal in topconditie was dit schilderij niet, maar - zoals terecht door Sotheby’s in de openingszin van de catalogustekst opgemerkt - was dit wel het beste schilderij door El Greco dat sinds meer dan tien jaar aan de markt kwam. Als een van slechts vier versies, maakte deze Heilige Dominicus in gebed vooral indruk door zijn intense sereniteit. Een sereniteit die wordt bereikt doordat El Greco de heilige enerzijds heel dichtbij brengt - niet voor niets vult de figuur van Sint Dominicus het hele beeldvlak – en hem anderzijds door zijn kleurgebruik en bewogen penseelgebruik op laat gaan in een andere, transcendente wereld. Het wit-zwarte habijt van de heilige waartegen het gelaat en de gevouwen handen zich aftekenen met op de achtergrond de beweeglijke lucht maken duidelijk dat deze figuur geroerd is door het goddelijke. Het goddelijke dat hier tastbaar en zichtbaar is geworden en zo bedoelde El Greco deze heiligen ook. Hij was tenslotte als schilder van ikonen op Kreta begonnen.

Even later werd in dezelfde veiling ook Giovanni Battista Salvi’s schilderij van de Hemelse Madonna (afbeelding 5, nog niet beschikbaar) voor een recordbedrag van £230.000 verkocht. Lieflijk en uiterst precies geschilderd, dient dit schilderij geen ander doel dan de kijker in hogere, hemelse, dit keer moederlijke sferen te brengen.

Deze drie hoge resultaten zijn opmerkelijk, omdat lange tijd dit soort devotionele, spiritueel geladen objecten niet tot de gangbare smaak van het koperspubliek behoorden. Appellerend aan verkeerd soort sentimenten - zo vond men - waren ze eigenlijk het beste met ‘kitsch’ te vergelijken. Vooral de schilderijen van Salvi, bekender onder de naam Sassoferrato, werden lang onder dit vernietigend oordeel neergesabeld. De laatste jaren maken zij een ware opmars in herwaardering door.

De ingrijpende wijzigingen die de internationale kunstmarkt de laatste tien jaar heeft ondergaan, spelen hier een rol. Onder druk van de globalisering worden steeds meer nieuwe groepen van kopers uit opkomende economieën actief. Bieders uit maar liefst 75 landen hebben tijdens de recente veilingen in Londen hun belangstelling laten blijken, waarbij 1 op de 6 kopers afkomstig was uit ‘nieuwe’ landen (China, India, Rusland), zo liet Sotheby’s weten. Vooral Russische kopers laten zich niet onbetuigd en wie in Rusland of in de voormalige Sovjet-Unie recentelijk heeft rondgereisd, zal het zeker zijn opgevallen dat de bevolking massaal het geloof omarmd heeft. Overal zijn de kerken in vol bedrijf en komen honderden mensen per dag even een kaarsje opsteken, een ikoon kussen of op een andere manier spirituele kracht zoeken.

In het westen zijn wij vooral verbaasd over deze ontwikkelingen, maar stilletjes komt ook bij ons de spiritualiteit terug. Hoe anders is de triomf van het nieuwe Rijksmuseum te verklaren, waar de eregalerij niets anders is dan een kathedraal, inclusief het prachtige invallende licht. Bij de afdeling Middeleeuwen is het nog duidelijker. Hier wordt onder de gotische bogen werkelijk een beroep gedaan op ons spirituele religieuze gevoel. 'The Sacred made Real' is dus tegenwoordig overal.

En misschien geldt dat ook wel voor de twee schilderijen van persoonlijke smaak: Paulin Jean Baptiste Guérin (1783-1855), zelfportret, gesigneerd, olie op doek, 54,8 x 45,2 cm (lot 47 in de veiling van Oude Meesters, Sotheby’s Londen; taxatie £100.000/150.000, verkocht voor £134.500)(afbeelding 6) en Hugues Jean François Paul Duqueylard (1771-1845) (toegeschreven), Orpheus, olie op doek, 99 x 80 cm (lot 238 in de veiling van Oude Meesters en British art bij Sotheby’s Londen, op 4 juli 2013; taxatie £80.000-120.000, verkocht voor £152.500) (afbeelding 7)

 

Afbeelding 6: Jean Baptiste Guérin (www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2013/old-master-british-paintings-evening-l13033/lot.47.html)

Afbeelding 7: Duqueylard (toegeschreven) Orpheus (www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2013/old-master-british-paintings-day-sale-l13034/lot.238.html)